Historia i zabytki powiatu

Przeszłość historyczna regionu w skali Powiatu Lidzbarskiego objawia się dużym bogactwem unikalnych form architektonicznych oraz licznymi tradycjami kulturowymi. Bezsprzecznie najważniejszą rolę pełni tu Lidzbark Warmiński powstały na miejscu dawnej osady pruskiej zwanej Lecbark. Od 1350 r. był on siedzibą biskupów warmińskich (przeniesioną z Ornety), stolicą Warmii i ważnym ośrodkiem gospodarczym regionu. W latach 1348-1400 powstał zamek biskupi najcenniejszy zabytek gotyckiej architektury obronnej stanowiący jedną z największych atrakcji regionu i kraju.

Lidzbark od 1466 do 1772 należał do Rzeczpospolitej, stanowiąc duże centrum umysłowe i kulturalne. W tym okresie nastąpił poważny rozkwit miasta. Przez ponad 250 lat biskupami na Warmii byli Polacy, a wśród tak znane osobistości jak: Marcin Kromer, Stanisław Hozjusz, Andrzej Batory, Adam Grabowski, Ignacy Krasicki i inni. W latach 1503-10 na lidzbarskim zamku przebywali Mikołaj Kopernik, jako nadworny lekarz swego wuja Łukasza Watzenrode. Wraz zaborem w 1772 r., nastąpił gwałtowny upadek gospodarczy, a w 1795 r. po wyjeździe do Łowicza biskupa Krasickiego zamek opustoszał i zaczął popadać w ruinę. W XIX wieku wnętrza zamku zostały kolejno zaadaptowane na szpital wojskowy, piekarnię, koszary, szpital i sierociniec. W 1927 r., rozpoczęto kompleksowe prace konserwatorskie i powołano muzeum regionalne. W czasie działań wojennych jego zbiory uległy dewastacji i rozgrabieniu.

Po II wojnie światowej, prace konserwatorskie zostały zakończone (lata 1971-1973 i 1980-1985). Do 1957 r., zamek pozostawał pod opieką Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Olsztynie, po czym został przejęty przez Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne "Pojezierze". Powołało ono w 1961 r., Muzeum Malarskie w Olsztynie, tworząc tu swój Oddział. Zamek Lidzbarski jest jedną z najświetniejszych budowli gotyckich w Polsce. Uznany został w 1963 r. za pomnik historii i wpisany do rejestru zabytków grupy "0". Przyciąga do siebie wielu turystów, w tym także zagranicznych.

Do cennych zabytków Lidzbarka Warmińskiego należy gotycki kościół farny Św. Piotra i Pawła wzniesiony w 2 poł. XIV w. z potężną wieżą z XV w. W nawach sklepienia gwiaździste z końca XV w. Ołtarz główny neogotycki, ołtarze boczne późnorenesansowe i barokowe, ponadto obrazy, płyty nagrobne i epitafia z XVII i XVIII w. Na placu przykościelnym stoi barokowa dzwonnica oraz dwie figury kamienne z XVIII w. W sąsiedztwie kościoła plebania, wikarówka oraz zabudowania klasztoru sióstr katarzynek z ok. 1800 r. W pobliżu dawnego rynku zachowane fragmenty murów obronnych z bastionem i basztą z poł. XIV w. oraz późnogotycka dwu-basztowa Wysoka Brama z 1532 r. W pobliżu znajduje się drewniany kościół prawosławny zbudowany w latach 1821-23 jako ewangelicki, a od 1945 r. cerkiew.

Do zabytków należy też kościół p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego zbudowany z inicjatywy biskupa Załuskiego w 1709 r. jako wotum o oddalenie szalejącej zarazy. Kościół stanął w 1789 r. w miejscu dawnej kaplicy, a konsekrował go biskup Krasicki.

W odległości 2 km na zach. Od miasta, na prawym brzegu Łyny znajduje się kurhan z wczesnej epoki żelaza (400-120 I. P.n.e.) z pochówkami ciałopalnymi w popielnicach, którego badania przeprowadzono w 1957 r., a zbiory pochodzące z tego stanowiska archeologicznego są w Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie.

Kolejnym najważniejszym turystycznie ośrodkiem jest Orneta, powstała podobnie jak Lidzbark na miejscu dawnej osady staropruskiej. W latach 1341-49 stanowiła rezydencję biskupów warmińskich. Do 1772 r. Orneta rozwijała się prężnie, a o tym że była znaczącym ośrodkiem w tej części Warmii może świadczyć fakt, że do 1772 r. posiadała prawo bicia własnej monety. Z nadejściem pierwszego rozbioru Polski znalazła się pod panowaniem Prus i rozpoczął się długotrwały okres upadku gospodarczego.

Podczas II wojny światowej znajdował się tu obóz pracy dla robotników przymusowych z Polski i ZSRR, w którym występowała ogromna śmiertelność wśród jeńców. Zniszczenia II wojny światowej wyniosły około 35%. Do zabytków należy przede wszystkim kościół gotycki p.w. Św. Jana Chrzciciela, który zbudowano w 2 poł. XIV w., a konsekrowano w 1379 r. Jest to jeden z nielicznych na terenie Warmii i Mazur kościołów bazylikowych, w którym nawa główna jest wyższa od pozostałych i oświetlona własnymi oknami, umieszczonymi w ścianach powyżej dachu naw bocznych. W pobliżu kościoła znajduje się murowana plebania z XVIII w. Godna uwagi jest Kaplica Jerozolimska z barokowym ołtarzem z XVIII w., ponadto klasztor Św. Katarzyny z 2 poł. XVI w., przebudowywany w 1860 r. Do zabytków należy także dawny kościół ewangelicki z I. 1829-30 (obecnie cerkiew prawosławna), ponadto fragmenty zamku biskupiego z XIV w., fragment murów miejskich z XIV w., spichlerz szachulcowy z końca XVIII w., zespół domów kramarzy przy ratuszu z XVII i XVIII w., szachulcowy dom z pocz. XIX w. oraz liczne kapliczki przydrożne z XVIII, XIX i pocz. XX w.

Urozmaicony krajobraz powiatu wraz z bogactwem zasobów kulturowych a zwłaszcza architektonicznych przy niewielkich odległościach pomiędzy nimi sprzyja rozwojowi lokalnej turystyki rowerowej. Przestrzenny rozkład poszczególnych atrakcji turystycznych umożliwia tworzenie bogatej i różnorodnej oferty ze względu na wiedzę, zainteresowania i kondycję fizyczną uczestników ruchu turystycznego. Uzupełnieniem układu są tu następujące miejscowości:

Stoczek Klasztorny - wieś położona ok. 11 km na wsch. od Lidzbarka Warmińskiego otrzymała przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim w 1349 r. Jest to znane miejsce pielgrzymkowe związane z kultem Najświętszej Marii Panny. Swą sławę zawdzięcza Sanktuarium Maryjnemu, które zbudowano w XVII w. Początkowo w Stoczku Klasztornym była leśna kapliczka Matki Boskiej postawiona w 1622 r. W latach 1639-41 z fundacji biskupa warmińskiego zbudowano kościół. W 1645 r. w Sanktuarium osiedlili się bernardyni, w 1666 r. od biskupa Jana Stefana Wydżgi otrzymali klasztor, który w latach 1716-17 rozbudowano, zaś świątynię w latach 1708-11 otoczono krużgankami z czterema późnobarokowymi kaplicami. Z tego okresu pochodzi prezbiterium i wieża. W czasie II wojny światowej, po zajęciu Austrii przez Niemcy, więziono tu internowanych biskupów austriackich. Od 1957r. opiekunami Sanktuarium są księża marianie. Stoczek Klasztorny na zawsze kojarzyć się będzie z dwiema szczególnymi osobistościami. W latach 1953-54 było to miejsce odosobnienia Prymasa Polski kardynała Stefana Wyszyńskiego, a w 1983 r. podczas swej pielgrzymki do ojczyzny przebywał tu polski papież Jan Paweł II by koronować cudowny obraz Matki Boskiej Stoczkowskiej i oddać cześć Prymasowi Tysiąclecia.

Warto wiedzieć, że kościół wraz z klasztorem był pierwszą na Warmii barokową Świątynią zbudowaną w kształcie rotundy. Ołtarz główny pochodzi z 1713 r., a znajdujący się w nim wspomniany obraz M.B. Stoczkowskiej stanowi kopię obrazu z kościoła Santa Maria Maggiore w Rzymie, sprowadzoną przed 1643 r. Na uwagę zasługują także dwa boczne ołtarze barokowe z 1677 i 1678 r., wspaniała ambona kuta z żelaza z 1738 r., chór muzyczny z 1730 r. i organy ufundowane w 1695 r., a w 1745 r. przerobione. W klasztorze znajduje się izba muzealna, poświęcona prymasowi Stefanowi Wyszyńskiemu. Na uwagę zasługuje także figura Najświętszej Marii Panny Niepokalanie Poczętej oraz Św. Józefa stojące od 1752 r. na dziedzińcu kościelnym. Ponadto godny uwagi jest ogród kościelny z 1726 r., mur otaczający podwórze, barokowe drewniane stacje różańcowe ufundowane przez biskupa Grabowskiego w poł. XVIII w. oraz kilka kapliczek przydrożnych.

Krosno - wieś na Równinie Orneckiej. Położona nad Drwęcą Warmińską w odległości 4 km od Ornety. Wieś powstała w XIV w. a przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim otrzymała w 1384 r. Znajdujące się tu Sanktuarium p.w. Nawiedzenia NMP wzorowane było na Świętej Lipce. Kult maryjny w Krośnie związany był ze znalezieniem w końcu XIV w. w rzece figurki Matki Bożej. Budowę zespołu odpustowego rozpoczęto w 1709 r., a fundatorem był biskup Teodor Potocki. W latach 1710-14 zmieniono koryto rzeki aby ołtarz główny postawić dokładnie w miejscu znalezienia figurki. Prace wykończeniowe trwały do 1759r. Kościół otoczony jest krużgankami z czterema narożnymi kaplicami oraz budynkiem dla księży i stanowi wspaniały obiekt zabytkowy. We wnętrzu zachował się ołtarz główny z 1724 r., z kopią cudownej figurki MB (oryginał zaginął w 1945 r.), ambona późnobarokowa z 1725 r. ze srebrnymi elementami wystroju, chór muzyczny z 1729 r. z dekoracją rzeźbiarską.

Babiak z kościołem gotyckim z 2 poł. XIV w. p.w. Św. Augustyna i Św. Anny, konsekrowanym w 1580r.

Bogatyńskie - stara wieś rycerska lokowana na prawie chełmińskim w 1287 r., położona w dolinie Pasłęki przy ujściu do niej Drwęcy Warmińskiej. Do zabytków należy późnobarokowy piętrowy pałac, kryty dachem mansardowym, zbudowany w 1772 r. dla Stanisława Rutkowskiego z herbem właściciela w polu wschodnim frontonu. Skrzydło pn. pochodzi z końca XIX w. Z dawnego folwarku zachowana oficyna i spichlerz z przeł. XVIII i XIX w. oraz pozostałości starego parku. Na uwagę zasługuje także kaplica cmentarna.

Chwalęcin - wieś powstała w 1349 r. na prawie chełmińskim. W 1570 r. wybudowano tu kapliczkę dla "Czarnego Krucyfiksu" wykopanego w lesie nad Wałszą. W połowie XVIII w. wzniesiono tu drugą kapliczkę, a obecny zespół pielgrzymkowy z Kościołem p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego z fundacji kapituły warmińskiej wybudował Jan Krzysztof Reimers z Ornety w latach 1720-28. Kościół otoczony jest odpustowym dziedzińcem zbudowanym około 1836 r.

Henrykowo - zabytki we wsi reprezentuje kościół parafialny p.w. Św. Katarzyny, salowy z gotycką zakrystią i kruchtą. Wzniesiony pod koniec XIV w., wielokrotnie niszczony, m.in. podczas wojny głodowej w 1414 r. i trzynastoletniej. Kolejne odbudowy naruszyły jego oryginalność..

Ignalin - wieś założona w latach 1333-42 przez warmińskiego wójta krajowego Henryka Lutra. W 1395r. jej lokację odnowił biskup warmiński Jan Stryprock. Do zabytków należy barokowy kościół parafialny, wzniesiony w latach 1783-85 na miejscu dawnego z 2 poł. XVI w. Ponadto na uwagę zasługuje ogrodzenie cmentarza przykościelnego z przełomu XIX i XX w., neoklasycystyczna plebania z poł. XIX w., dom murowany z początku XIX w. Pod Ignalinem 10 czerwca 1807 r. wojska Napoleona stoczyły bitwę z wojskami koalicji rosyjsko-pruskiej. W odległości 2 km na pd.-zach. Istnieją pozostałości dawnych szańców na Górze Wiatracznej zwanej też Napoleońską.

Kiwity - znajduje się tu kościół parafialny, który istniał prawdopodobnie już w 1325r. Obecny zbudowano w latach 1350-70, odnowiono go w latach 1687 i 1722, a w 1862r. restaurowano. Wieża pochodzi z końca XIV w., zaś rozbudowa jej nastąpiła w XV. w. Ponadto w Kiwitach znajduje się neogotycka kapliczka przydrożna z początku XX w.

Kraszewo - wieś założona w latach 1333-42 przez wójta krajowego Henryka Lutra. Lokację jej zatwierdził w 1359 r. biskup Stryprock. Do zabytków należy salowy, kościół parafialny z XIV w., rozbudowany w 1 poł. XVIII w. Oprócz tego jest neogotycka kapliczka przydrożna z 2 poł. XIX w. i 2 klasycystyczne domy z przeł. XVIII i XIX w.

Lubomino - wieś na Pojezierzu Olsztyńskim w pobliżu Jeziora Tonka. Lokowana w 1308 r. przez biskupa Eberharda z Nysy. W roku 1320 i 1527 nastąpiło potwierdzenie lokacji. Wielokrotnie niszczona podczas wojen polsko-krzyżackich, a w 1807 r. spustoszona przez wojska francuskie. Do zabytków wsi należy gotycki kościół parafialny p.w. Św. Katarzyny z lat 1340-70. Wieżę podwyższono ok. 1480 r. Jej górna kondygnacja o ośmiobocznym przekroju jest wzorowana na wieży farnej w Ornecie. W 1807 r. pożar zniszczył kościół. Została przebudowana nawa główna, a barokowe ołtarze z 1 poł. XVIII w. pochodzące z dawnego kościoła jezuitów w Braniewie, częściowo przekształcone, w 1816r. ustawione zostały w tutejszym kościele. W poł. XVIII w. proboszczem w Lubominie był Józef Tuławski, matematyk, współautor mapy Warmii wydanej w 1755 r. Do zabytków wsi należą kapliczki przydrożne: jedna z XVIII w., cztery z XIX i XX w., zabudowania z końca XIX w. oraz położona przy drodze do Dobrego Miasta kaplica Św. Rocha z 1617 r., zniszczona w 1945 r., a w 1958 r. odbudowana.

Miłogórze - wieś w pn. części Pojezierza Olsztyńskiego. Założona przez wójta Henryka Lutra między 1333 a 1342 r. lokację jej potwierdził w 1359 r. biskup Stryprock. Na uwagę zasługuje usytuowana przy drodze na Smolajny jedna z najstarszych na Warmii kapliczek z dzwonnicą pochodząca z 1697 r.

Mingajny - wieś założona w 2 poł. XIV w. na prawie chełmińskim. Po zniszczeniach wojennych biskup warmiński Watzenrode odnowił w 1505 r. przywilej lokacyjny. Do zabytków wsi należy gotycki kościół p.w. Św. Wawrzyńca zbudowany w XIV w., restaurowany w XVII XVIII w. oraz na pocz. XX w. z neogotyckim wyposażeniem wnętrza. Szczególnie godny uwagi jest późnogotycki tryptyk umieszczony w ołtarzu głównym.

Rogiedle - wieś na Pojezierzu Olsztyńskim. Położona w pobliżu jeziora Tonka, przy trasie kolejowej Olsztyn-Braniewo. Założył ją w 1297r. przez biskup Henryk Fleming, wielokrotnie pustoszona podczas wojen polsko-krzyżackich i polsko-szwedzkich. Do zabytków wsi należy kościół gotycki p.w. Św. Małgorzaty zbudowany w 2 poł. XV w., a konsekrowany w 1580 r. Zakrystię dobudowano w XVII w., w 1850 r. nadbudowano wieżę, a w 1918 r. rozbudowano kościół. Na elewacjach kościoła znajdują się dwa zegary słoneczne. Godny uwagi jest także cmentarz ewangelicki i przydrożny krzyż z początku XXw.

Rogóż - wieś leży w dolinie Łyny, na trasie łączącej Lidzbark Warmiński i Bartoszyce. Do zabytków należy gotycki kościół p.w. Św. Barbary zbudowany w XIV w. W XVIII w. dobudowano od strony pn. kruchtę, w 1797r. nadbudowano wzniesioną w 2 poł. XIV w. wieżę. W 1886 r. i w latach 1918-19 dokonano restauracji kościoła.

Runowo - wieś położona 10 km na zach. Od Lidzbarka Warmińskiego, przy trasie Lidzbark Warmiński-Pieniężno. Wzmiankowana w 1347r., a lokowana w 1359r. Do zabytków wsi należy gotycki kościół zbudowany w końcu XIV w. lub na pocz. XV w., który spłonął w 1845r. Następny wybudowano w latach 1845-52. Zachował się w nim ołtarz główny rokokowy z 1772 r., późnoklasycystyczne ołtarze boczne, chór muzyczny z poł. XIX w oraz granitowa chrzcielnica. Ponadto na uwagę zasługują dwie kapliczki neogotyckie z końca XIXw. Atrakcyjność poszczególnych miejsc w Powiecie jak i poza nim wyznacza różnorodność zasobów związanych z zasobami przyrodniczymi i zabytkami. Nie bez znaczenia pozostają też działania kulturalne miejscowej ludności związane z prowadzeniem imprez kulturalnych jak i prezentacją ciekawych i unikalnych zajęć czy umiejętności poszczególnych mieszkańców.